ምዕራፍ 10

ከባቢ ኣየርን ቃልሲ ኣየር ባይታን

ተፈጥሮን መሰል ምንቅስቓስ ኣብ ተፈጥሮን፡ ምፍላይ ቆሻሻ፡ ዋስትና ኣቝሑት፡ ሓይልን ዕላማታት ኣየር ባይታን።

ብመወዳእታ ዝተሓደሰ: 2026-11-06

ተፈጥሮን ኣየር ባይታን ኣብ ኖርወይ

ኖርወይ ነዊሕን ጸብብን ሃገር እያ፡ ልዑላት ከበባታት፡ ዕሙቓት ፊዮርድታትን (fjords፡ ጸባብ ባሕሪ ኣብ ማእከል ከበባ) ነዊሕ ገማግም ባሕርን ኣለዋ። እታ ሃገር ኣዝያ ሰሜን ትርከብ፡ ብርሃን ድማ ኣብ ዓመት ብዙሕ ይቀያየር።

ኣብ ሰሜን ኖርወይ ኣብ ሓጋይ ጸሓይ ኣይትዓርብን። እዚ ጸሓይ ፍርቂ ለይቲ (midnight sun) ይበሃል። ኣብ ቁሪ ድማ ኣንጻሩ እዩ፦ ዘንበር መሬት ጸሓይ ኣብትሕቲ ጠረፍ ሰማይ ምስ ዘጽንሕ ጸልማት ሰሜን (polar night፡ mørketid) ይመጽእ። እዚ ካብ ዙር ኣርክቲክ (Arctic Circle) ሰሜን ይኸውን። እዚ ብከበባታት ወይ ሕማቕ ኣየር ኣይኮነን እምበር ብዘንበር መሬት እዩ ዝኸውን።

ኣብ ጸላም ምሸታት ቁሪ ብርሃን ሰሜን (northern lights፡ aurora borealis) ክትርእይ ትኽእል፡ ኣብ ሰማይ ዝርከብ ብዙሕ ሕብሪ ዘለዎ ብርሃን። እዚ ካብ ጸሓይ ዝመጽኡ ቁሩብ ነገራት ምስ ጋዛት ኣብ ከባቢ ኣየር ምስ ዝጋጮ ይኸውን። ብርሃን ሰሜን ኣብ ሰሜን ዝበለጸ ይርአ።

ኖርወይ ኣዝያ ሰሜን እኳ እንተ ዘላ ኣየር ባይታኣ ካብ ዝሓስብዎ ብዙሓት ሰባት ዝለዓለ፡ ብፍላይ ኣብ ገማግም ዝለዓለ ዘይኮነ ቀለልቲ እዩ። እቲ ምኽንያት Gulf Stream (ሰርጊ ጉልፍ) እዩ፡ ካብ Gulf of Mexico (ሕሉፍ ሜክሲኮ) ዝመጽእ ዘሞቕ ሰርጊ ማይ ባሕሪ ኣብ ገማግም ማይን ኣየርን የሞቕ። ኣየር ባይታ ግን ካብ ቦታ ናብ ቦታ ይፈላለ። ምዕራባዊ ኖርወይ ብዙሕ ዝናብ ኣለዎ። ምብራቓዊ ኖርወይ ዝዝሑል ቁሪን ዝሞቐ ሓጋይን ኣለዎ። ከበባታትን ውሽጣዊ ክፍልታትን ዝዝሑሉ እዮም።

ኖርወይ ኣርባዕተ ወቕትታት ኣለዋ፦ ጽድያ፡ ሓጋይ፡ ቀውዒ፡ ቁሪ። ኣየር ብፍጥነት ክቕየር ይኽእል፡ ብፍላይ ኣብ ከበባታት። ስለዚ ነቲ ኣየር ዝግበኦ ክዳን ምልባስ ኣገዳሲ እዩ።

ኖርወይ ብዙሕ ዝተሓለወ ተፈጥሮ እውን ኣለዋ። ብዙሓት ቦታታት ሃገራዊ ፓርክታት (national parks) እዮም፡ እንስሳታትን ዕፅዋትን ድማ ይተሓለዉ። ተፈጥሮ ንብዙሓት ኖርወያውያን ኣገዳሲ እዩ፡ ንኹሎም ዕድመታት ድማ ንጥፈታት ደገ ልሙድ ዕዮ ናይ ዕረፍቲ እዩ።

Svalbard (ጉጅለ ደሴታት ኣብ ርሑቕ ሰሜን) እውን ናይ ኖርወይ እያ። ጻዕዳ ድቢ ኣብኡ ይነብር።

ምሉእ ምዕራፍን ኩሎም ሕቶታትን ኣብ ኣፕ ኣለዉ።

ኣገዳሲ ነጥብታት

ተፈጥሮን ኣየር ባይታን ኣብ ኖርወይ

• ጸሓይ ፍርቂ ለይቲ፦ ኣብ ሰሜን ኖርወይ ኣብ ሓጋይ ጸሓይ ኣይትዓርብን።
• ጸልማት ሰሜን ብዘንበር መሬት እዩ ዝኸውን፡ ብከበባታት ወይ ብሕማቕ ኣየር ኣይኮነን።
• Gulf Stream ኣየር ባይታ ኣብ ከምዚ ዝኣክል ሰሜን ካብ ዝሓስብዎ ዝለዓለ ይገብሮ።
• ብርሃን ሰሜን ካብ ጸሓይ ዝመጽኡ ነገራት ምስ ከባቢ ኣየር ምስ ዝጋጮ ይኸውን።
• ኣየር ብፍጥነት ክቕየር ይኽእል፡ ብፍላይ ኣብ ከበባታት።
• ብዙሓት ቦታታት ተፈጥሮ ከም ሃገራዊ ፓርክታት ይተሓለዉ።

መሰል ምንቅስቓስ ኣብ ተፈጥሮ (allemannsretten)

• መሰል ምንቅስቓስ ኣብ ተፈጥሮ ንኹሉ ሰብ ኣብ ዘይተሓርሰ ምድሪ ናይ ምንቅስቓስ መሰል ይህብ።
• ፍረታት፡ ጕንጽን ልሙዳት ዕምባባታትን ብናጻ ክትእክብ ትኽእል።
• ድንኳን ካብ ዝነብሩሉ ገዛ ወይ ኬቢን እንተ ወሓደ 150 ሜተር ርሒቑ ክኸውን ኣለዎ።
• እቲ መሰል ኣብ ዝተሓርሰ ምድሪ ወይ ጀርዲናት ኣይሰርሕን።
• ኣብ ዘይተሓርሰ ምድሪ ካብ መገድታት ርሒቕካ ተሽከርካሪ ሞተር ምዝዋር ክልኩል እዩ።
• ቀንዲ ሕጊ ንካልኦት ምሕሳብን ቆሻሻኻ ናብ ገዛ ምምላስን እዩ።

ሕግታት ኣኽላባት፡ ሓዊ፡ ሃደን ዓሳ ምግዳፍን

• ግዴታ ምእሳር ኣኽላባት ኣብ ዘይተሓርሰ ምድሪ ካብ 1 ሚያዝያ ክሳብ 20 ነሓሰ እዩ።
• ሓፈሻዊ ክልከላ ክፉት ሓዊ ኣብ ጫካን ገጠርን ካብ 15 ሚያዝያ ክሳብ 15 መስከረም እዩ።
• ሃደን ፈተና ሃዳኒን ክፍሊት ሃደንን የድልዮ።
• ቀዋሚ ወቕትታት ሃደን ኣለዉ፤ ኣብ ኩሉ ዓመት ክትሃድን ኣይትኽእልን።
• ኣብ ባሕሪ ብበትሪ ዓሳ ምግዳፍ ብናጻ እዩ።
• ኣብ ንጹህ ማይ ዓሳ ምግዳፍ መብዛሕትኡ ግዜ ፍቓድ ዓሳ ምግዳፍ የድልዮ።

ኣብ ከበባታት ድሕንነት ምሕላው

• ሕግታት ከበባ (Fjellvettreglene) ንከበባታት ናይ ድሕንነት ሕግታት እዮም።
• ጉዕዞ መደብ፡ ኣበይ ከም እትኸይድ ድማ ንሓደ ሰብ ንገሮ።
• ኣብ yr.no ትንበያ ኣየርን ኣብ varsom.no መጠንቀቕታ ወዲቕ በረድን ርኣይ።
• ብግዜኡ ተመለስ፤ ምምላስ ሕፍረት የብሉን።
• ቁጽርታት ህጹጽ ኩነታት፦ 112 ፖሊስ፡ 113 ኣምቡላንስ፡ 110 ሓዊ።
• ኣብ ጃልባ ወትሩ ጃኬት ህይወት ልበስ።

ምፍላይ ቆሻሻ

• ካብ ምንጩ ምፍላይ ማለት ቆሻሻ ኣብ ገዛ ምፍላይ ስለዚ ዳግም ክጥቀመሉ ይከኣል።
• ተረፍ መግቢ ባዮጋዝን ማዕድን መሬትን ይኸውን።
• ጽሩይ ጥርሙዛት ጃምን ቆርቆሮታትን ኣብ ብርጭቆን ሓጺን ማሸጊ ይኣትዉ።
• ሓደገኛ ቆሻሻ፡ ከም ባተሪታትን ቀለምን፡ ናብ ጣብያ ዳግም ምጥቃም ይኸይድ።
• ጥንታውያን ኤሌክትሪካዊ መሳርሒታት ኤሌክትሮኒካዊ ቆሻሻ ይበሃሉ።
• ኣብ ተፈጥሮ ቆሻሻ ምድርባይ ክልኩል እዩ።

ዋስትና ኣቑሑትን ዳግም ምጥቃምን

• ስርዓት ዋስትና፦ ንጥርሙዛትን ቆርቆሮታትን መስተ ተወሳኺ ትኸፍል፡ ምስ መለስካዮ ድማ ገንዘብካ ትረክብ።
• ጥርሙዛትን ቆርቆሮታትን ዋስትና ዘለዎም ኣብ ማሽን ምምላስ ኣብ ዱኳን ይምለሱ።
• ዳግም ምጥቃም ማለት ኣብ ክንዲ ምድርባይ ነገራት ዳግም ምጥቃም እዩ።
• ዱኳናት ዝተጠቐመሉ ኣቑሑትን ዕዳጋታት ዝተጠቐመሉ ኣቑሑትን ኣብ ኖርወይ ልሙዳት እዮም።
• ዙርያዊ ቁጠባ ማለት ሃብቲ ንነዊሕ ግዜ ምጥቃምን ውሑድ ቆሻሻ ምፍጣርን እዩ።
• ውሑድ መግቢ ምድርባይ ንከባቢ ኣየር ጽቡቕ እዩ።

ሓይልን ኤለክትሪክን

• ኣብ ኖርወይ ኩሉ ዝተባህለ ኤለክትሪክ ካብ ዳግም ዝሕደስ ሓይሊ ይመጽእ፡ መብዛሕትኡ ሓይሊ ማይ።
• ቢል ኤለክትሪክ ዋጋ ኤለክትሪክን ክፍሊት መስመርን የጠቓልል።
• ኖርወይ ሓሙሽተ ዞባታት ዋጋ ኤለክትሪክ ኣለዋ።
• ኣቕራቢ ኤለክትሪክ ባዕልኻ ክትመርጽ ትኽእል።
• ዘይትን ጋዝን ካብ ባሕሪ ሰሜን ዓቢ እቶት የምጽኡ፡ ግን ልቀት የፍጥሩ።
• ፓምፕ ሙቐት ንገዛ ንምሙቓይ ልሙድን ሓይሊ ዘቐምጥን መንገዲ እዩ።

ለውጢ ኣየር ባይታን ዕላማታት ኣየር ባይታን

• ለውጢ ኣየር ባይታ ብከፊል ብልቀት CO2 ካብ ዘይቲ፡ ጋዝን ከሰልን እዩ።
• ስምምዕ ፓሪስ ዓለማዊ ሙቐት ንምዕጋት ናይ UN ስምምዕ እዩ።
• ዕላማታት ኖርወይ ክሳብ 2030 እንተ ወሓደ 55% ክሳብ 2035 ድማ 70-75% ምንካይ እዩ (ምስ 1990 ክነጻጸር)።
• ክሳብ 2050 ኖርወይ ሕብረተሰብ ትሑት ልቀት ክትኸውን ኣለዋ።
• ሰብሊ ለውጢ ማለት ናብ ዝያዳ ዝኸላኸል ከባቢ ሕብረተሰብ ምሸጋር እዩ።
• ቀጻልነት ማለት ንዝቕጽሉ ወለዶታት ሃብቲ ምሕላው እዩ።

መጓዓዝያን ኤለክትሪካዊ መኪናታትን

• ኖርወይ ኣብ ዓለም ንነፍሲ ወከፍ ሰብ ዝያዳ ኤለክትሪካዊ መኪናታት ኣለዋ።
• እታ ሃገር ንኤለክትሪካዊ መኪናታት ጥቕሚ ግብሪ ሂባ።
• ኣብ ኖርወይ መኪና ቤንዚን ምዝዋር ክልኩል ኣይኮነን።
• ህዝባዊ መጓዓዝያ ካብ መኪና ምዝዋር ዝሓጸረ ዋጋ ዘለዎን ንከባቢ ኣየር ዝሓሸን እዩ።
• ክፍሊት መገዲ መኪና ንምንካይን መገድታት ንምምዋልን ይጥቀሙሉ።
• ብዙሓት መራኽብ ኣብ ኖርወይ ኤለክትሪካዊ እዮም።

ድሕንነት መግቢ፡ ሓለዋ እንስሳን ሓለዋ ተፈጥሮን

• Mattilsynet መግቢ ኣብ ዱኳናትን ሬስቶራንታትን ውሕስ ምዃኑ የረጋግጽ።
• ሕጊ ሓለዋ እንስሳ ንእንስሳታት ዘይግቡእ መከራ ይኽልክል።
• ኣኽላባት መለለዪ (ID-marked) ክህልዎም ኣለዎ።
• ዝተሓለዉ እንስሳታትን ዕፅዋትን ክኽተሉ ወይ ክጎድኡ የብሎምን።
• ሃገራዊ ፓርክታት ናቶም ሕግታት ዘለዎም ዓበይቲ ዝተሓለዉ ቦታታት እዮም።
• Norwegian Environment Agency (ትካል ከባቢ ኣየር) ተፈጥሮ ንምሕላውን ብከለት ንምንካስን ይሰርሕ።

ካብዚ ምዕራፍ ኣብነታዊ ሕቶታት

ኩሎም ኣብነታዊ ሕቶታት →