Hei Norge
ትግርኛ

ምዕራፍ 11

ኣገዳሲ ሓሳብን ሚድያን

ናጻ ሚድያ፡ ኣገዳሲ ምርመራ ምንጪታት፡ ሓሶት ዜና፡ ብሕታውነትን ድሕንነት ኣጠቓቕማ ኢንተርነትን ዲጂታላዊ ኣገልግሎታትን።

ብመወዳእታ ዝተሓደሰ:

ናጻ ሚድያን ናጽነት ሓሳብ ምግላጽን

ኣብ ኖርወይ ጋዜጣ ናጻ እዩ። እታ ሃገር ጋዜጣታት፡ ራድዮን ቴሌቪዥንን እንታይ ከም ዝጸብጽቡ ኣይትውስንን። ጋዜጠኛታት ንመንግስቲ፡ ንፖለቲከኛታትን ንዓበይቲ ኩባንያታትን ክነቕፉ ይኽእሉ። እዚ ኣገዳሲ ክፋል ዲሞክራሲ እዩ። ሚድያ ንህዝቢ እንታይ ከም ዝኸውን ክነግር፡ ነቶም ስልጣን ዘለዎም ክቆጻጸር፡ ቦታ ክትዕትን ክኸውንን ኣለዎ።

ኖርወይ ብዙሕ ግዜ ኣብ ዓለም ቀዳመይቲ ኣብ ናጽነት ጋዜጣ እያ። ኣብ 2026 ኣብ ደረጃ ሪፖርተርስ ዊዝኣውት ቦርደርስ (Reporters Without Borders፡ ጋዜጠኛታት ብዘይ ደወልቲ) ንዓስርተ ዓመት ብተኸታታሊ ቀዳመይቲ ኮይና።

ናጽነት ሓሳብ ምግላጽ ኣብ ሕገ-መንግስቲ (Constitution) ተጻሒፉ ኣሎ። ብዛዕባ ፖለቲካን ሃይማኖትን ዘጠቓልል ዝሓሰብካዮ ክትብልን ክትጽሕፍን ትኽእል። ግን እቲ ናጽነት ወሰን ኣለዎ። እዞም ዝስዕቡ ዝፍቀዱ ኣይኮኑን፦

ኣብ መንጎ ሓሳባት ምንቃፍን ሰባት ምፍርሃን ወይ ምጥላልን ፍልልይ ኣሎ። ብዛዕባ ሃይማኖት ወይ ፓርቲ ከም እተዘይሰማምዕ ክትብል ትኽእል። ብዝተፈለየ ዝኣምኑ ወይ ዝመርጹ ሰባት ግን ክተፍርህ ኣይትኽእልን።

ሚድያ ሞራላዊ ሕግታት እውን ኣለዎ። Vær Varsom-plakaten (ሕጊ ሞራል ጋዜጣ ኖርወይ፡ Code of Ethics of the Norwegian Press) ናይ ጋዜጣ ባዕሉ ዝመደቦ ሕግታት ንጽቡቕ ኣሰራርሓ ጋዜጣ እዩ። ሓንቲ ጋዜጣ ነቲ ሕግታት ከም ዝጠሓሰ እንተ ሓሲብካ ናብ Pressens Faglige Utvalg (PFU፡ ኮሚሽን ጠለባት ጋዜጣ ኖርወይ) ክትጥልብ ትኽእል። እቲ ሕጊ ብፍላይ ቤት ጽሕፈት ዜና ንምንጭታቱ ኣገዳሲ ምሕሳብ ከምዘለዎን ነቲ ዝተነቕፈ ሰብ ክምልስ ከም ዘፍቅድን ይብል።

ምሉእ ምዕራፍን ኩሎም ሕቶታትን ኣብ ኣፕ ኣለዉ።

ኣገዳሲ ነጥብታት

ናጻ ሚድያን ናጽነት ሓሳብ ምግላጽን

ሰፍሓት ሚድያ ኣብ ኖርወይ

ኣገዳሲ ምርመራ ምንጪታት

ሓሶት ዜናን ተጽዕኖን

ማሕበራዊ ሚድያን ኣካይዳ ኣብ ኦንላይንን

ብሕታውነትን ስእልታት ምክፋልን

ዲጂታላዊ ድሕንነትን ምዕንብባብን

ህዝባዊ ዲጂታላዊ ኣገልግሎታት

ኣብ ዕለታዊ ህይወት ብኣገዳሲ ሓሳብ ምሕሳብ

ካብዚ ምዕራፍ ኣብነታዊ ሕቶታት

1መሰል ቅዳሕ (opphavsrett) እንታይ ማለት እዩ?

  1. Aእቲ ፈጣሪ ብኸመይ ከም ዝውዕል ይውስን
  2. Bኩሉ ሰብ ኣብ ኦንላይን ዝኾነ ነገር ብናጻ ክቐድሕ ይኽእል
  3. Cእቲ መንግስቲ ኩሎም ስእልታትን ፊልምታትን ይውንን
መልሲ ኣርኢ

መልሲ: A. እቲ ፈጣሪ ብኸመይ ከም ዝውዕል ይውስን

መግለጺ: ናይ ካልኦት ፊልምታት፣ ሙዚቃን ስእልታትን ብናጻ ክትቐድሕን ከተካፍልን ኣይትኽእልን ኢኻ።

2ኣየናይ ምንጪ ብዓብይኡ ንመንግስታዊ ሕግታት መንበሪ ፍቓድ ንምርካብ ዝበለጸ እዩ?

  1. Aካብ ዘይፍለጥ ሰብ ኣብ ጉጅለ ፌስቡክ ዝተጻሕፈ
  2. Bገለ ነገር ዝሰምዐ ዓርኪ
  3. Cድረገጽ UDI (udi.no)
መልሲ ኣርኢ

መልሲ: C. ድረገጽ UDI (udi.no)

መግለጺ: መንግስታዊ ድረገጻት ብመንግስቲ ተሰሪሖም ብዘለዉ ሕግታት ይሕደሱ።

3ካብ "ምምሕዳር ቀረጽ (Skatteetaten)" ንናይ ቀረጽ ምምላስ ብBankID ኣቲኻ ክትረክብ ዝብል መልእኽቲ ሓጺር ጽሑፍ ምስ ሊንክ ትቕበል። እንታይ ትገብር?

  1. Aሊንክ ጠቒዕካ ኣቲኻ
  2. Bኣይትጠቐመሉ፣ ገለ መታለሊ ክኸውን ይኽእል
  3. Cመልእኽቲ ናብ ኣዕሩኽ ኣመሓላልፍ
መልሲ ኣርኢ

መልሲ: B. ኣይትጠቐመሉ፣ ገለ መታለሊ ክኸውን ይኽእል

መግለጺ: መታለልቲ ባዕሎም ከም ስልጣናት ይገብሩ። እዚ phishing ይበሃል። ብባዕልካ ብዝኸፈትካዮ መርበብ ሓበሬታ ጥራይ ግባእ፣ ብመልእኽቲ ሓጺር ጽሑፍ ዝመጸ ሊንክ ኣይትጠቐም።

4ኣብ helsenorge.no እንታይ ክትገብር ትኽእል?

  1. Aሓድሽ ፓስፖርት ምሕታት
  2. Bግብርን ክፍሊታትን ምኽፋል
  3. Cሓበሬታ ጥዕና ምርኣይን ቆጸራ ምሓዝን
መልሲ ኣርኢ

መልሲ: C. ሓበሬታ ጥዕና ምርኣይን ቆጸራ ምሓዝን

መግለጺ: ብBankID ወይ ብካልእ ድሕንነቱ ዝተሓለወ ኤለክትሮኒክስ መንነት ትኣቱ።

5ኣብ ነቐፈታ መበቆል (kildekritikk) ኣየናይ ሕቶ ኣገዳሲ እዩ?

  1. Aመን ሰሪሑ፣ ንምንታይከ?
  2. Bክንደይ ሰባት ንትሕዝቶ ኣካፊሎም?
  3. Cእቲ ምሉእ ጽሑፍ ክንደይ ነዊሕ እዩ?
መልሲ ኣርኢ

መልሲ: A. መን ሰሪሑ፣ ንምንታይከ?

መግለጺ: ካብ ጐኒ መን ከም ዘሎን እንታይ ከም ዝደልይን ክትፈልጥ ኣለካ። ክንደይ ሰባት ሓደ ነገር ከም ዘካፈልዎ ኣብ ሓቅነቱ ዋላ ሓንቲ ኣይነግርን።

ኩሎም ኣብነታዊ ሕቶታት →