ምዕራፍ 12

ዓመጽ፡ ማሕበራዊ ቁጽጽርን መሰላትን

ዓመጽ ኣብ ስድራቤት፡ ማሕበራዊ ቁጽጽር፡ ስድራቤትን ህጻናትን፡ ማዕርነት፡ ናጽነት ሓሳብ ምግላጽ፡ ፖሊስን ቤት ፍርድን።

ብመወዳእታ ዝተሓደሰ: 2026-11-06

ዓመጽ ኣብ ቀረባ ርክብ

ኣብ ኖርወይ ኣንጻር ካልኦት ዓመጽ ምጥቃም ክልኩል እዩ። እዚ ኣብ ገዛ እውን ይምልከት። ዓመጽ ኣብ ቀረባ ርክብ (violence in close relationships) ማለት ኣንጻር መጻምድቲ፡ ሰበይቲ/ሰብኣይ፡ ህጻን፡ ወላዲ ወይ ካልኦት ኣብ ስድራቤት ዝኾነ ዓመጽ እዩ። ወትሩ ገበን እዩ፡ ዓመጽ ኣብ ዓጽዮም ኣፍደገታት እንተ ኣጋጢሙ እውን ኣገዳሲ ኣይኮነን።

ዓመጽ ብዙሓት ቅዲታት ክህልዎ ይኽእል፦

• ኣካላዊ ዓመጽ: ምውቃዕ፡ ምርጋጽ፡ ምሕንቓቕ ወይ ኣካል ዝጎድእ ካልእ ዝኾነ ነገር።
• ስነ-ኣእምሮኣዊ ዓመጽ: መጠንቀቕታታት፡ ምጥላል፡ ምዕናው፡ ምንጻል ከምኡውን ሓደ መጻምድቲ እንታይ ክገብር፡ እንታይ ክልበስ ወይ መን ክራኸብ ከም ዝኽእል ቁጽጽር። ስነ-ኣእምሮኣዊ ዓመጽ ከም ኣካላዊ ዓመጽ ብዙሕ ጉድኣት ክገብር ይኽእል።
• ጾታዊ ዓመጽ: ብዘይ ፍቓድ ዝኾነ ጾታዊ ተግባር። እዚ ኣብ መውስቦ ወይ ርክብ ውሽጢ እውን ይምልከት።
• ቁጠባዊ ዓመጽ: ንሓደ ሰብ ንምቁጽጻር ናብ ገንዘብ ምኽልካል ወይ ካብ ስራሕ ምኽልካል።
• ዓመጽ ኣብ ንብረት: ንሓደ ሰብ ንምፍርሃው ንብረቱ ምድምሳስ ወይ ምድርባይ።
• ዲጂታላዊ ዓመጽ: ብስልክታትን ማሕበራዊ ሚድያን ንሓደ ሰብ ምክትታል፡ ምፍርሃውን ምቁጽጻርን።

ዓመጽ ንደቀንስትዮን ደቅወንዱን ይጸልእ፡ ኣብ ገዛ ዓመጽ ዝርእዩ ወይ ዝሰምዑ ህጻናት እውን ይጎድኡ። ተጎዳእቲ ደቅወንዱ እውን ሓገዝ ክረኽቡ ይኽእሉ።

ዓመጽ ፈጺሙ ብሕታዊ ጉዳይ ኣይኮነን፡ «ባህሊ» ወይ ልምዲ እውን ምኽንያት ኣይኮነን። ሕጊ ኖርወይ ኣብ ኖርወይ ንዝነብር ኩሉ ሰብ ማዕረ ይምልከት። ንሓደ ሰብ ምፍርሃው እውን ብዘይ ምውቃዕ ገበን እዩ።

ዓመጽ ኣብ ገዛ ናብ ቕጻዕ ወይ ማእሰርቲ ክመርሕ ይኽእል። ገበነኛታት ክልከላ ርክብ (restraining order፡ kontaktforbud) እውን ክወሃቦም ይኽእል፡ ኣብ ቅድሚ ተጎዳኢ ከይቀርቡ ወይ ከይራኸቡ።

ምሉእ ምዕራፍን ኩሎም ሕቶታትን ኣብ ኣፕ ኣለዉ።

ኣገዳሲ ነጥብታት

ዓመጽ ኣብ ቀረባ ርክብ

• ዓመጽ ኣብ ገዛን ኣብ ቀረባ ርክብን ክልኩልን ዝቕጻዕን እዩ።
• ዓመጽ ኣካላዊ፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ፡ ጾታዊ፡ ቁጠባዊ፡ ኣብ ንብረት ወይ ዲጂታላዊ ክኸውን ይኽእል።
• ስነ-ኣእምሮኣዊ ዓመጽ መጠንቀቕታታት፡ ምንጻልን ዝተኸፍለ ቁጽጽርን የጠቓልል።
• ቁጠባዊ ዓመጽ ማለት ናብ ገንዘብ ምኽልካል ወይ ካብ ስራሕ ምኽልካል እዩ።
• ደቀንስትዮን ደቅወንዱን ተጎዳእቲ ክኾኑ ይኽእሉ።
• ገበነኛታት ክልከላ ርክብ ክወሃቦም ይኽእል።

ድሕሪ ዓመጽን ሕሰምን ሓገዝ ምርካብ

• ኣብ ቅልጡፍ ሓደጋ ንፖሊስ 112፤ ንኣምቡላንስ 113 ደውል።
• ማእከል ቀረባ ሓገዝ ብናጻ እዩ፡ ብ 24 ሰዓት ክፉት እዩ፡ መላእኽቲ ድማ ኣየድልን።
• ደቅወንዱ እውን ካብ ማእከል ቀረባ ሓገዝ ሓገዝ ክረኽቡ ይኽእሉ።
• VO-linja 116 006 ንዓመጽ ዘጋጠሞም ሰባት ብናጻ መስመር ሓገዝ እዩ።
• ህጻናት 116 111 ክደውሉ ይኽእሉ፤ ሓኪም ኣብ ወጻኢ ሰዓታት ስራሕ 116 117 እዩ።
• ነቲ ዓመጽ ክትጥልብ ትኽእል፡ ፖሊስ ድማ ክልከላ ርክብ ክህብ ይኽእል።

ኣሉታዊ ማሕበራዊ ቁጽጽርን ኢድ-ጥምጥም መውስቦን

• ኣሉታዊ ማሕበራዊ ቁጽጽር ሓደ ሰብ ባዕሉ ናይ ምምራጽ ናጽነት ዝገድብ ጸቕጢ፡ መጠንቀቕታ ወይ ምግዳድ እዩ።
• ኢድ-ጥምጥም መውስቦ ክልኩል እዩ፤ እቲ ቕጻዕ ክሳብ ሽዱሽተ ዓመት ማእሰርቲ እዩ።
• ክልቲኦም ሰባት ንምምርዓው ብናጻ ክሰማምዑ ኣለዎም።
• እንተ ወሓደ ዕድመ ንመውስቦ ኣብ ኖርወይ 18 እዩ።
• ብዙሕ-ሰበይትነት ክልኩልን ዝቕጻዕን እዩ።
• ካብ ማእከል ቀረባ ሓገዝ፡ ፖሊስ፡ ኣገልግሎት ክንክን ህጻናትን ቤት ትምህርትን ሓገዝ ክትረክብ ትኽእል።

ምቕዳድ ኣካላት ጾታዊ ደቀንስትዮን ጾታዊ ሕሰምን

• FGM ኣብ ወጻኢ እውን እንተ ኣጋጢሙ ክልኩልን ዝቕጻዕን እዩ።
• ሰራሕተኛታት ጥዕና ኣብ ሆስፒታል እንተ ኣካይድዎ እውን ክልኩል እዩ።
• ካብ 1 ሓምለ 2025 ጾታዊ ጥቃዓ ብዘይ ፍቓድ ይግለጽ።
• ዕድመ ፍቓድ 16 እዩ።
• ጾታዊ ኣገልግሎታት ምግዛእ ገበን እዩ፤ ምሽያጥ ገበን ኣይኮነን።
• ስእልታት ዕርቃን ናይ ካልኦት ብዘይ ፍቓድ ምክፋል ገበን እዩ።

መሰላት ህጻናትን ኣገልግሎት ክንክን ህጻናትን

• UN Convention on the Rights of the Child ኣካል ሕጊ ኖርወይ እዩ፤ ዝበለጸ ጥቕሚ ህጻን ቀዳማይ እዩ።
• ህጻናት ካብ 7 ዓመት ክሰምዑ ኣለዎም፤ ካብ 12 ዓመት ድማ ዝሓስብዎ ዓቢ ክብደት ይወሃብ።
• ኩሉ ዓመጽ ኣንጻር ህጻናት ክልኩል እዩ፡ ምምታር እውን ይጥቀል።
• ኣገልግሎት ክንክን ህጻናት ናይ ማዘጋጃ ቤት እዩ፡ ጸብጻባት ጉዳይ ክምርምር ኣለዎ።
• ምቕባል ሓላፍነት ህጻን ማለት ኣገልግሎት ክንክን ህጻናት ነቲ ህጻን ካብ ዘይውሑስ ገዛ የውጽኦ ማለት እዩ።
• መምህራንን ሰራሕተኛታት ጥዕናን ዝጠርጠርዎ ዓመጽ ንኣገልግሎት ክንክን ህጻናት ክሕብሩ ሓላፍነት ኣለዎም።

መውስቦ፡ ሓቢርካ ምንባር፡ ፍትሕን ርስትን

• ንምምርዓው እንተ ወሓደ 18 ዓመት ክትከውን ኣለካ፡ ክልቲኦም ድማ ብናጻ ክሰማምዑ ኣለዎም።
• ክልተ ሰባት ተመሳሳሊ ጾታ ክምርዖ ይኽእሉ፤ ሓባራዊ ሕጊ መውስቦ ካብ 2009።
• ሓባራዊ ንብረት ማለት ኣብ ፍትሕ ንብረት ብመትከል ማዕረ ማዕረ ይምቕቑ ማለት እዩ።
• ህጻናት ዘይብሎም ሓቢሮም ዝነብሩ ንሓድሕዶም ብኣውቶማቲክ ኣይወርሱን፤ ስምምዕን ኑዛዜን ክገብሩ ኣለዎም።
• መርዓዊ መጻምድቲ መብዛሕትኡ ግዜ ቅድሚ ፍትሕ ሓደ ዓመት ተፈላልዮም ክጸንሑ ኣለዎም።
• ትሕቲ 16 ህጻናት ዘለዎም ወለዲ ቅድሚ ምፍልላይ ወይ ፍትሕ ምምቅራብ ክካፈሉ ኣለዎም።

ማዕርነትን ኣድልዎን

• ማዕርነት ማለት ደቀንስትዮን ደቅወንዱን ማዕረ መሰላት፡ ግዴታታትን ዕድላትን ኣለዎም ማለት እዩ።
• ደቀንስትዮ ኣብ 1913 ድምጺ ረኺበን።
• ሕጊ ማዕርነትን ኣንጻር ኣድልዎን ብምኽንያት ጾታ፡ ዓሌት፡ ሃይማኖት፡ ጾታዊ ዝንባለን ካልእን ኣድልዎ ይኽልክል።
• LDO ኣንጻር ኣድልዎን ንማዕርነትን ይሰርሕ።
• ቤት ፍርዲ ኣንጻር ኣድልዎ ብዛዕባ ኣድልዎ ጠለባት ይሕዝ።
• ጾታዊ ተግባራት ኣብ መንጎ ደቅወንዱ ኣብ ኖርወይ ክሳብ 1972 ገበን ነይሩ።

ናጽነት ሓሳብ ምግላጽን ወሰናቱን

• ናጽነት ሓሳብ ምግላጽ ኣብ ሕገ-መንግስቲ ተሓልዩ ኣሎ።
• ብዘይ ቕጻዕ ንመንግስቲን ሕብረተሰብን ክትነቕፍ ትኽእል።
• ጽልኣት ዘለዎ ቃላትን ከቢድ መጠንቀቕታታትን፡ ኣብ ኦንላይን እውን፡ ዝቕጽዑ እዮም።
• ሕጊ ኣንጻር ዓሌተኛነት Penal Code section 185 እዩ።
• ናጽነት ሃይማኖት ማለት ብናጻ ክትኣምን፡ ዘይትኣምን ወይ ሃይማኖት ክትቅይር ትኽእል ማለት እዩ።
• ንሰብ ዝጎድእ ሓሶት ምዝርጋሕ ምጥልላል ስም (defamation) ይበሃል።

ፖሊስን መሰላትካን

• ካብ 1 ሓምለ 2025 ፖሊስ ኣብ ስራሕ ብሓፈሻ ብብረት ዝተዓጥቀ እዩ።
• ኣብ ህጹጽ ሓደጋ 112፡ ህጹጽ ኣይኮነን ክትብል 02800 ደውል።
• ክሳብ ዝእረም ጥፉእ ኣይኮንካን።
• ተጠርጠርቲ ጠበቓ ተከላኻሊን ተርጓሚን ናይ ምርካብ መሰል ኣለዎም።
• ፖሊስ ገዛ ንምፍታሽ መብዛሕትኡ ግዜ ውሳነ ቤት ፍርዲ የድልዮ።
• ምስ ህጻናት ንምስራሕ ምስክር ፖሊስ የድልዮ።

ቤት ፍርዲን ቕጻዕን

• ጉዳያት ቤት ፍርዲ መብዛሕትኡ ግዜ ህዝባዊ እዮም።
• ቤት ፍርዲ ወረዳ መብዛሕትኦም ጉዳያት ኣብ መጀመርታ ይሰምዕ፤ ቤት ፍርዲ ይግባይ ይግባይታት ይሰምዕ።
• ጠቅላይ ቤት ፍርዲ ዝለዓለ ቤት ፍርዲ እዩ።
• ዳኛታት ሕብረተሰብ ምስ ሞያዊ ዳኛታት ሓቢሮም ዝፈርዱ ተራ ዜጋታት እዮም።
• ዕድመ ገበናዊ ሓላፍነት 15 እዩ።
• ምሕላው (preventive detention) ንፍሉያት ሓደገኛታት ገበነኛታት ክሳብ ሓደገኛታት ዝጸንሑ ክንውሐ ዝኽእል ቕጻዕ እዩ።

ካብዚ ምዕራፍ ኣብነታዊ ሕቶታት

ኩሎም ኣብነታዊ ሕቶታት →