ምዕራፍ 7

ታሪኽ

ካብ ዘመን ቫይኪንግ ክሳብ ሎሚ ኖርወይ፦ ሕብረታት፣ ሕገ-መንግስቲ፣ ናጽነት፣ ውግእ፣ ጥሪ-ነዳዲን ዝያዳ ዝተፈላለየ ሕብረተሰብን።

ብመወዳእታ ዝተሓደሰ: 2026-11-06

ዘመን ቫይኪንግን ቀዳማይ መንግስትን

ዘመን ቫይኪንግ (Viking Age) ኣብ ኖርወይ ካብ ዓመት 800 ክሳብ 1050 ኣስታት ቆይሙ። ብዙሓት ሰባት 793 ከም መጀመርታ ይቘጽርዎ፣ ቫይኪንግ ንገዳም ሊንዲስፋርን (Lindisfarne) ኣብ እንግሊዝ ዘጥቅዕሉ እዋን።

ቫይኪንግ ክኢላታት መርከብ ነበሩ። ኣብ ባሕርን ሩባታትን ክኸዱ ዝኽእሉ ነዊሕን ጸባብን መርከባት ሰርሑ። ይነግዱ፣ ኣብ ሓደስቲ መሬታት ይሰፍሩ፣ ገዳማትን ከተማታትን ድማ ይዘምቱ ነበሩ። ኖርወጃውያን ቫይኪንግ ብፍላይ ናብ ኣይርላንድ፣ ስኮትላንድ፣ ኣይስላንድን ግሪንላንድን ተጓዕዙ።

ሕብረተሰብ ሰለስተ ዓበይቲ ጉጅለታት ነይሮምዎ፦

• መራሕቲ ወገናትን ካልኦት ሃብታማት ሰባትን
• ነጻ ሓረስቶት
• ባሮት (thralls)፣ ዝኾነ መሰል ዘይነበሮም ጓሶት

ሰባት ኣብ "ቲንግ (ting)" ይራኸቡ ነበሩ፣ ጉዳያት ዝፍርዱን ሕግታት ዝሰርዑን ኣኼባ። እቲ ቃል ኣብ ስም ስቶርቲንግ (Stortinget)፣ ባይቶ ኖርወይ፣ ይነብር ኣሎ።

ኣብ መጀመርታ ኖርወይ ነፍሲ ወከፍ ናቱ መራሒ ዘለዎ ብዙሓት ንኣሽቱ ዞባታት ነይራ። ብወግዒ፣ ሃራልድ ፌርሄር (Harald Fairhair) ድሕሪ ውግእ ሃፍርስፍዮርድ (Hafrsfjord)፣ ብወግዒ ኣብ 872 ኣስታት፣ ንሃገር ናብ ሓደ መንግስቲ ሓበረ። ታሪኽ ጸሓፍቲ ብዛዕባ ዕለት (ገሊኦም 880ታት ወይ ኣስታት 900 ይብሉ) ወይ ብዛዕባ ሓጸርቲ ዝርዝራት ኣይተሰማምዑን፣ ግን ሃራልድ ከም ቀዳማይ ንጉስ ኖርወይ ይቕጸር።

ቫይኪንግ ኣብ ኣማልኽቲ ኖርስ (Norse gods)፣ ከም ኦዲንን ቶርን ይኣምኑ ነበሩ። ኣስታት ዓመት 1000 ነገስታት ክርስትና ከእትዉ ጀመሩ።

ምሉእ ምዕራፍን ኩሎም ሕቶታትን ኣብ ኣፕ ኣለዉ።

ኣገዳሲ ነጥብታት

ዘመን ቫይኪንግን ቀዳማይ መንግስትን

• ዘመን ቫይኪንግ፦ ካብ ዓመት 800 ክሳብ 1050 ኣስታት
• ሕብረተሰብ፦ መራሕቲ ወገናት፣ ነጻ ሓረስቶትን ባሮትን (thralls)
• ቲንግ ጉዳያት ዝፈርድን ሕግታት ዝሰርዕን ኣኼባ ነበረ
• ሃራልድ ፌርሄር ንኖርወይ ዝሓበረ ቀዳማይ ንጉስ ኮይኑ ይቘጸር
• ኖርወጃውያን ቫይኪንግ ናብ ኣይስላንድ፣ ግሪንላንድን ደሴታት ብሪጣንያን ካልኦት ቦታታትን ተጓዕዙ

ክርስትናን ማእከላይ ዘመንን

• ክርስትና ኣስታት ዓመት 1000 ተኣታትዩ፣ ኦላቭ ሃራልድሰን ኣብ 1030 ኣብ ስቲክለስታድ ሞተ
• ጸሊም ሞት ኣብ 1349 መጸ፣ ኣስታት ፍርቂ ህዝቢ ሞተ
• ሕብረት ካልማር ካብ 1397 ዴንማርክ፣ ኖርወይን ስዊደንን ሓበረ
• ናይደሮስ ቤተ ክርስትያን ኣብ ትሮንደሃይም ልዕሊ መቓብር ቅዱስ ኦላቭ ተሰሪሓ
• ቤተ ክርስትያናት ስታቭ ካብ ማእከላይ ዘመን ዝተሰርሑ ናይ ዕንጨይቲ ቤተ ክርስትያናት እየን

ኖርወይ ትሕቲ ዴንማርክ

• ኖርወይ ክሳብ 1814 ኣስታት 400 ዓመታት ትሕቲ ምምሕዳር ዴንማርክ ነይራ
• ተሃድሶ ኣብ 1537 መጸ፣ ዳኒሽ ድማ ዝተጻሕፈ ቋንቋ ኮነ
• እቲ ንጉስ ካብ 1660 ፍጹም ሓያል ንጉስ ነበረ
• ሁስማን ንንእሽቶ መሬት ምጥቃምን ምንባርን ኣብ ክንዲ ንሓረስታይ ሰርሐ
• እቲ ዩኒቨርሲቲ ኣብ ክሪስትያንያ (ኦስሎ) ኣብ 1811 ተሰረተ

1814፦ ሕገ-መንግስትን ሕብረት ምስ ስዊደንን

• 17 ግንቦት 1814፦ ሕገ-መንግስቲ ኣብ ኣይድስቮል ብ112 ወከልቲ ተቐቢሉ
• 17 ግንቦት ሃገራዊ መዓልቲ ኖርወይ እያ
• ኖርወይ ኣብ 1814 ኣብ ሕብረት ምስ ስዊደን ክትኣቱ ነይሩዋ
• እቲ ሕብረት፦ ሓደ ንጉስ፣ ግን ናይ ባዕሉ ሕገ-መንግስትን ባይቶን
• ስዊደን ኣብ ሕብረት ወጻኢ ፖሊሲ ወሰነት

መገዲ ናብ ናጽነት ኣብ 1905

• 1884፦ ፓርላማዊ ምምሕዳር ተኣተወ፣ ዮሃን ስቨርድሩፕ ቀዳማይ ጠቅላይ ሚኒስተር
• 1898፦ ድምጺ ንኩሎም ደቀ-ተባዕትዮ፤ 1913፦ ድምጺ ንኣንስቲ
• 7 ሰነ 1905፦ ስቶርቲንግ ሕብረት ምስ ስዊደን ኣፍረሰ
• እቲ ምፍራስ ብሰላም፣ ብዘይ ውግእ ነበረ
• ሃኮን VII ኣብ 1905 ንጉስ ኖርወይ ኮነ
• ሮኣልድ ኣሙንድሰን ኣብ 1911 ዋልታ ደቡብ በጽሐ፣ ፍሪድትዮፍ ናንሰን ድማ ኣብ 1922 ሽልማት ሰላም ኖቤል ተቐበለ

ድኽነት፣ ስደትን ኢንዱስትሪን

• ኣስታት 800,000 ኖርወጃውያን ናብ ሰሜን ኣመሪካ ተሰዲዶም፣ እቲ ቀዳማይ ኣብ 1825
• ሓይሊ ማይን ኢንዱስትርን ንቁጠባ ለወጡ
• ማሕበራት ሰራሕተኛታትን ምንቅስቓስ ሰራሕተኛታትን ዓበየ
• ሰራሕተኛ ፓርቲ ኣብ 1887 ተመስረተ
• ምጉዓዝ መርከብን ምግፋዕ ዓሳን ኣገደስቲ ኢንዱስትርታት ነበሩ

ካልኣይ ውግእ ዓለምን ወረራን

• 9 ሚያዝያ 1940፦ ጀርመን ንኖርወይ ወረረት
• ኖርወይ ሓሙሽተ ዓመታት ክሳብ 8 ግንቦት 1945 (መዓልቲ ናጽነት) ተወሪራ
• እቲ ንጉስን መንግስትን ተቓውሞ ካብ ሎንደን መርሑ
• ሃገራዊ ግንባር (Hjemmefronten) ምንቅስቓስ ተቓውሞ ኖርወይ ነበረ
• ኣስታት 770 ኣይሁድ ኣብ 1942ን 1943ን ካብ ኖርወይ ተሰጋጊሮም፣ ኣብዛሓት ድማ ተቐትሉ

ዳግማይ ምህናጽ፣ ጥሪ-ነዳዲን ዓለም ለኻዊ ምትሕብባርን

• ኖርወይ ኣብ 1945 ናብ ሕቡራት ሃገራት ኣተወት፣ ኣብ 1949 ድማ ናብ ናቶ
• ህዝቢ ኣብ 1972ን 1994ን ናብ EU ኣይፋል በለ፣ ግን ኖርወይ ኣብ EEA እያ
• ጥሪ-ነዳዲ ኣብ 1969 ኣብ ኤኮፊስክ ተረኽበ
• ሕቋፍ ጥሪ-ነዳዲ (ዓለም ለኻዊ ሕቋፍ ጡረታ መንግስቲ) ቀዳማይ ዳፖዚት ኣብ 1996 ረኸበ
• ግሮ ሃርለም ብሩንትላንድ ቀዳማይ ጠቅላይ ሚኒስተር ሰበይቲ ነበረት (1981)

ታሪኽ ሳሚን ሃገራዊ ውሑዳትን

• ሳሚ ተወለድቲ ህዝቢ እዮም፣ ዞባ ሳሚ ሳፕሚ ይበሃል
• ፖሊሲ ምኖርወጃውያን ሳሚን ክቨንን ኖርወጃውያን ከገብሮም ዝዓለመ ነበረ
• ጉዳይ ኣልታ (1979-1981) ብዛዕባ ምምዕባል ሩባ ኣልታ ነበረ
• ባይቶ ሳሚ ኣብ 1989 ተኸፊቱ
• ኖርወይ ሓሙሽተ ሃገራዊ ውሑዳት ኣለዋ

ስደትን ሎሚ ኖርወይን

• ስደተኛታት ስራሕ ካብ 1960ታት መጹ፣ ምቁራጽ ስደት ኣብ 1975 ኮነ
• ስደተኛታት ካብ ብዙሓት ሃገራት መጹ፣ ካብ ዩክሬን ድማ ኣብ 2022
• ምስፋሕ EU ኣብ 2004 ምስግጋር ሰራሕተኛታት ካብ ምብራቕ ኤውሮጳ ኣምጺኡ
• 22 ሓምለ 2011፦ ጥቕዓታት ሽበራ ኣብ ኦስሎን ኡቶያን፣ 77 ሰባት ተቐትሉ

ካብዚ ምዕራፍ ኣብነታዊ ሕቶታት

ኩሎም ኣብነታዊ ሕቶታት →