ምዕራፍ 8

ፖለቲካን ዲሞክራሲን

ኖርወይ ብኸመይ ከም እትመሓደር፦ ንጉስ፡ Storting (ፓርላማ)፡ መንግስቲ፡ ምርጫታት፡ ማዘጋጃ ቤታት፡ ቤት ፍርዲ፡ መሰላትን ናይ ሳሚ ፓርላማን።

ብመወዳእታ ዝተሓደሰ: 2026-11-06

ቅዲ ምምሕዳር፦ ዲሞክራሲን ንግስነትን

ኖርወይ ዲሞክራሲያዊት ሃገር እያ። እዚ ቃል «ብህዝቢ ምምሕዳር» ማለት እዩ። እዚ ማለት ህዝቢ ሃገር ብኸመይ ከም እትመሓደር ይውስን፡ ብመብዛሕቱ ድማ ብናጻ ምርጫታት ወከልቲ ብምምራጽ እዩ።

ኖርወይ ብሕገ-መንግስቲ ዝተገደበ ንግስነት (constitutional monarchy) እውን እያ። እዚ ማለት እታ ሃገር ሓላፊ መንግስቲ ዝኾነ ንጉስ ወይ ንግስቲ ኣለዋ፡ ግን ስልጣን እቲ ንጉስ ብሕገ-መንግስቲ ዝተገደበ እዩ ማለት እዩ። ኖርወይ ሪፖብሊክ ኣይኮነትን፡ ፕረሲደንት እውን የብልናን። እቲ ንጉስ ሃራልድ 5ይ (Harald V) ይበሃል፡ ካብ 1991 ጀሚሩ ንጉስ እዩ። ልዑል ሓኮን (Crown Prince Haakon) ቀጻሊ ተኸዳኒ እዩ፡ ድሕሪኡ ልዕልቲ ኢንግሪድ ኣሌክሳንድራ እያ።

ኣብ ግብሪ እቲ ንጉስ ፖለቲካዊ ስልጣን የብሉን። ወከልን ኣሰማምዕን ግደ ኢዩ ዘለዎ። ነቲ Storting (ፓርላማ) ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ኣብ ጥቅምቲ ይኸፍቶ፡ ኣብቲ ኣብ ቤተ-መንግስቲ ዝኽየድ ናይ ምኽሪ ባይቶ (Council of State) ምስ ሚኒስተራት ይራኸብ፡ ሕግታት ድማ የጽድቕ። ፖለቲካዊ ውሳነታት ባዕሉ ኣይገብርን። እዚ መንግስትን Stortingን እዮም ዝገብርዎ።

ኖርወይ ብሕጊ ዝምራሕ ሃገር (state governed by the rule of law) እውን እያ። እዚ ማለት ስልጣን ብሕጊ ዝተኣሰረ እዩ ማለት እዩ። ብዘይ ሕግን ፍርድን ዝተቐጽዐ የለን፡ ኩሉ ሰብ ድማ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ማዕረ ይሕዝ፡ ፖለቲከኛታት እውን ይኣትዉ።

ሕገ-መንግስቲ (Constitution) እቲ ዝኸበረ ናይ ሃገር ሕጊ እዩ። ኣብ 1814 ተኣዊጁ፡ ብብዙሕ ግዜ ተመሓይሹ እዩ። ኩሎም ካልኦት ሕግታት ነዚ ክስዕቡ ኣለዎም።

ምሉእ ምዕራፍን ኩሎም ሕቶታትን ኣብ ኣፕ ኣለዉ።

ኣገዳሲ ነጥብታት

ቅዲ ምምሕዳር፦ ዲሞክራሲን ንግስነትን

• ዲሞክራሲ ማለት ብህዝቢ ምምሕዳር እዩ
• ኖርወይ ብሕገ-መንግስቲ ዝተገደበ ንግስነት እያ፦ እቲ ንጉስ ሓላፊ መንግስቲ እዩ፡ ግን ስልጣኑ ብሕገ-መንግስቲ ዝተገደበ እዩ
• ኖርወይ ፕረሲደንት የብላን
• ሃራልድ 5ይ ካብ 1991 ጀሚሩ ንጉስ እዩ
• ብሕጊ ምምሕዳር፦ ስልጣን ብሕጊ ዝተኣሰረ እዩ፡ ብዘይ ሕግን ፍርድን ዝቕጽዓ የለን

Storting (ፓርላማ)

• Storting 169 ወከልቲ ኣለዎ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 4 ዓመት ይምረጹ
• Storting ሕግ ኣውጻኢ ስልጣን ኣለዎ፡ ባጀት ሃገር የጽድቕ፡ ነቲ መንግስቲ ድማ ይቆጻጸር
• ፕረሲደንት Storting ነቲ Storting የመርሕ
• Storting ኣብ ማእከል እዋን ክፈርስ ኣይክእልን፡ ስለዚ ሃንደበታዊ ምርጫታት የሎን
• Storting ነቲ ናይ ሰላም ኖቤል ሽልማት ዝህብ ኮሚተ ኖቤል ይመርጽ

መንግስትን ፓርላማዊ ምምሕዳርን

• እቲ መንግስቲ ፈጻሚ ስልጣን ኣለዎ፡ ጠቅላይ ሚኒስተር ድማ የመርሖ
• ፓርላማዊ ምምሕዳር፦ መብዛሕትኦም ኣብ Storting እምነት እንተ ዘይብሎም መንግስቲ ክጸንሕ ኣይክእልን
• ፓርላማዊ ምምሕዳር ኣብ 1884 ተጀሚሩ
• ውሑዳዊ መንግስቲ ባዕሉ ኣብ Storting መብዛሕትኦም ዘይብሉ እዩ
• እቲ መንግስቲ ባጀት ሃገር የቕርብ፡ Storting ድማ የጽድቖ

ምርጫታትን መሰል ድምጺ ምሃብን

• ምርጫታት Storting ኣብ ነፍሲ ወከፍ 4 ዓመት ኣብ መስከረም፤ ናይ ከባቢ ምርጫታት እውን ኣብ ነፍሲ ወከፍ 4 ዓመት
• መሰል ድምጺ ኣብ ምርጫ Storting፦ ኣብ ዓመት ምርጫ 18 ዓመት ዝመልእ ኖርወያዊ ዜጋ
• ኣብ ናይ ከባቢ ምርጫታት ወጻእተኛታት ዜጋታት ድሕሪ ሰለስተ ዓመት ብዘይ ምቁራጽ ምቕማጥ ድምጺ ክህቡ ይኽእሉ (2026)
• ደረጃ ደረት ምርጫ 4 ሚእታዊት እዩ፡ እቲ ድምጺ ድማ ምስጢር እዩ
• ምምራጽ መሰል እዩ እምበር ግዴታ ኣይኮነን

ፖለቲካዊ ፓርታታትን ተጽዕኖን

• ፖለቲካዊ ፓርቲ ሓባራዊ ሓሳብ ዘለዎም ሰባት ዝቖመ፡ ኣብ ምርጫታት ዝወዳደር ማሕበር እዩ
• ፖለቲካ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ጸጋም ናብ የማን ኣብ ሓደ መስመር ይቐመጥ
• ዝደለየ ሰብ ናብ ፓርቲ ክኣቱ ይኽእል፡ ብዘይ ምምራጽ እውን ብብዙሕ ኣገባባት ተጽዕኖ ክትገብር ትኽእል
• ርእይቶ (consultation) ማለት ኩሉ ሰብ ብዛዕባ ዝቐረበ ሕጊ ሓሳቡ ክህብ ይኽእል ማለት እዩ
• ማዘጋጃ ቤታት ንዕሸላት ዕድመ፡ መንእሰያትን ኣካለ ጉዱላትን ዝኸውን ባይቶታት ኣለወን

ሃገር፡ ክፍለ-ሃገርን ማዘጋጃ ቤትን

• ሰለስተ ደረጃታት፦ ሃገር፡ ምምሕዳር ክፍለ-ሃገርን ማዘጋጃ ቤትን
• እታ ሃገር ንሆስፒታላት፡ ፖሊስ፡ ምክልኻልን NAV (ትካል ስራሕን ድሕንነት ማሕበራዊን) ተሓታቲ እያ
• ምምሕዳር ክፍለ-ሃገር ንካልኣይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ፡ መገድታት ክፍለ-ሃገርን ህዝባዊ መጓዓዝያን ተሓታቲ እዩ
• ማዘጋጃ ቤት ንኪንደርጋርተናት፡ ቀዳማይ ደረጃ ቤት ትምህርቲ፡ ክንክን ዕሸላትን ማይን ቆሻሻ ማይን ተሓታቲ እዩ
• ከንቲባ ንማዘጋጃ ቤት ብፖለቲካ የመርሕ፤ ሓላፊ ምምሕዳር ድማ ነቲ ምምሕዳር የመሓድሮ
• ኖርወይ 15 ክፍለ-ሃገራት ኣለዋ

ቤት ፍርዲን ምምሕዳር ሕግን

• ቤት ፍርዲ ፍትሓዊ ስልጣን ኣለዎ፡ ነጻ እውን እዩ
• ሰለስተ ደረጃታት፦ ቤት ፍርዲ ወረዳ፡ ቤት ፍርዲ ይግባይን ጠቅላይ ቤት ፍርዲን
• ምፍላይ ስልጣናት፦ Storting ሕግታት የውጽእ፡ መንግስቲ ሃገር የመሓድር፡ ቤት ፍርዲ ይፈርድ
• ክሳብ ዝእረም ጥፉእ ኣይኮንካን
• ናይ ፓርላማ ኦምብዝማን ብዛዕባ ህዝባዊ ምምሕዳር ዝቐርብ ጠለባት ይሕዝ

መሰረታውያን መሰላትን ናጽነታትን

• ናጽነት ሓሳብ ምግላጽ፦ ኣብ ወሰን ሕጊ ዝደለኻዮ ክትብልን ክትጽሕፍን ትኽእል
• ናጽነት ምእካብን ምጥርናፍን ብሰላም ምስላፍን ማሕበራት ምምስራትን መሰል ይህብ
• ናጽነት ሃይማኖት ማለት ክትኣምን፡ ዘይትኣምን ወይ ሃይማኖት ክትቅይር ትኽእል ማለት እዩ
• ኩሉ ሰብ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ማዕረ እዩ፡ ኣድልዎ ድማ ክልኩል እዩ
• ሕጊ ሰብኣዊ መሰላት ናይ 1999 ንሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኖርወይ ሓይሊ ሕጊ ይህቦም
• ኖርወይ ሓሙሽተ ሃገራዊ ውሑዳት ሕዝብታት ኣለዋ

ሳሚን ናይ ሳሚ ፓርላማን

• ሳሚ ኣዳላዊ ህዝቢ እዮም፡ እታ ሃገር ድማ ቋንቋኦምን ባህሎምን ክትከላኸል ኣለዋ
• ናይ ሳሚ ፓርላማ 39 ወከልቲ ኣለዎ፡ ኣብ Karasjok እዩ ዝርከብ
• ኣብ ነፍሲ ወከፍ 4 ዓመት፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ምርጫ Storting ይምረጽ
• ድምጺ ንምሃብ ኣብ ዝርዝር መራጽቲ ናይ ሳሚ ፓርላማ ክትምዝገብ ኣለካ
• ናይ ሳሚ ፓርላማ ሃገራዊ ሕግታት ክሓልፍ ኣይክእልን፡ ግን የማኽርን ገንዘብ ሳሚ የመሓድርን
• ሃገራዊ መዓልቲ ሳሚ 6 ለካቲት እያ

ኖርወይ ኣብ ዓለም

• ኖርወይ ነቲ UN ኣብ 1945 ከምኡውን ነቲ NATO ኣብ 1949 ኣብ ምምስራት ተሓጒዛ
• ኖርወይ ኣባል EU ኣይኮነትን፡ ግን ኣባል EEA እያ
• ህዝቢ ኣብ 1972ን 1994ን ንEU «ኣይፋል» ኢሉ ድምጺ ሂቡ
• ሰባት ደቀንስትዮን ደቅወንዱን ግዴታ ውትህድርና ኣለዎም (ካብ 2015)
• ሽልማት ሰላም ኖቤል ኣብ ኦስሎ ኣብ 10 ታሕሳስ ይወሃብ
• እቲ sysselmester (ገዛኢ) ዝለዓለ ወኪል እቲ መንግስቲ ኣብ Svalbard እዩ

ካብዚ ምዕራፍ ኣብነታዊ ሕቶታት

ኩሎም ኣብነታዊ ሕቶታት →